Bugün, günlerden 27 Mart olduğu için
27 Mart, "Dünya Tiyatrolar Günü" nedeniyle bir yazı yazmak istedim.
Shakespeare'ın sözüyle tiyatro; insanı, insana, insanla, insanca anlatma sanatıdır.
Tiyatro, Yunanca theatron yani " görme yeri" sözünden gelmektedir. Çağdaş tiyatronun tarihi, bağ bozumu Tanrısı Dionysos adına yapılan dinsel törenlere dayanmaktadır.
İlk tiyatro şenliği M.Ö 534 yılında Atina'da yapılmıştır. Atina'nın Akropolis şehrinde yer alan Dionysos Tiyatrosu, dünyada bilinen en eski tiyatrodur.
Antik Çağ'da tiyatro üst sınıfa özgü bir etkinlikti. Her yıl Dionysos'u kentin hangi ileri geleninin onurlandıracağına karar verilir ve bu kişi etkinlikleri düzenlerdi. Tanrı adına bir yarışma yapılır ve en iyi oyun, hazırlayan kişinin itibarını arttırırdı. İlk tiyatro eserleri ile Yunan mitolojisinin el ele olduğunu söylemek gerekir. Boş bir alanda oyun oynanır ve ifade edilen duygular, oyuncuların ellerinde tuttukları maskelerle belirtilirdi. Bugün tiyatronun simgesi olan gülen ve ağlayan maskeler, bu uygulamanın bir uzantısıdır.
Yunan Tiyatrosu'nda iki tür oyun vardı: trajedi ve komedi. Trajedilerde içerik, daha çok Tanrılar ile insanların çatışmaları üzerineydi. Komedilerin ise çoğunlukla siyasi alay içerikli olduğu söylenebilir. Kullanılan dil ise yoğunlukla argodur.
1948 yılında kurulan Uluslararası Tiyatro Enstitüsü (ITI), 1961 yılında aldığı kararla 27 Mart gününü, "Dünya Tiyatrolar Günü" olarak kabul etmiştir.(1)
Anadolu'nun çeşitli Antik şehirlerinde yapılan binlerce kişilik Antik tiyatrolarda tiyatrolar oynanmış, gösteriler yapılmıştır. Anadolu'da, yakın çevremizde böyle Antik Tiyatro'lar çoktur.
Türk Tiyatrosu
-Türk Edebiyatında batılı anlamda yazılan ilk tiyatro eseri, Şinasi'nin 1859-1860 yıllarında yazdığı "Şair Evlenmesi" dir. Sahnelenen ilk tiyatro eseri ise Namık Kemal'in "Vatan Yahut Silistre"sidir.
- İlk Türk erkek tiyatrocu, Ahmet Fehim Efendi'dir. Hem oyunculuk hem de yönetmenlik yaparak Türk tiyatrosunun gelişiminde önemli bir rol oynamıştır.
- İlk kadın tiyatrocumuz ise Afife Jale'dir. İlk müslüman kadın oyuncu olarak; sanatın, cesaretin ve kararlılığın bir sembolü olmuştur.
- İlk Osmanlı modern Tiyatrosu, yenilikçi ve eğlenceye merakı bilinen padişah Abdülmecid döneminde ortaya çıkmıştır. Tanzimat ve Meşrutiyet döneminde daha çok gelişmiştir.
- Türk Tiyatro tarihinde bir dönüm noktası olan, Darülbedayi-i Osmanî'nin 27 Ekim 1914'de açılmasıyla Osmanlı Dönemi'nde Batı tarzı tiyatro alanındaki son önemli gelişme gerçekleşti.
- Darülbedayi-i Osmani, 1934 yılında İstanbul Şehir Tiyatrosu adını alarak yaşamaya devam etti.
Atatürk, 1930 yılında Darülbedayi sanatçılarına hitaben söylediği, çok bilinen "Efendiler, Hepiniz mebus olabilirsiniz... Vekil olabilirsiniz... Hatta Reis'icumhur olabilirsiniz, fakat sanatkâr olamazsınız" şeklindeki sözleri sanata ve sanatçıya verilen değeri dile getirmiş haliydi.
Atatürk, tiyatro yazarlarına piyes sipariş ettirirdi. Bazen bu eserler üzerinde gerekli gördüğü yerlerde düzeltmeler de yaptı.
Münir Hayri Ege'ye sipariş verdiği ve kendi hayatının sembolleşmesini istediği "Bayönder" adlı eserde bizzat Atatürk tarafından el yazısı ile yapılan düzeltmeler vardır.
Yine İran Şahı Rıza Pehlevi'nin Türkiye'ye gelişi nedeniyle Türk İran dostluğuna vurgu yapan "Öz Soy" ve Türkler'in Orta Asya'dan göçünü anlatan "Akın" Atatürk'ün sipariş ettirdiği eserler arasındadır.
1930'lu yıllarda Atatürk'ün "Türk Tarih Tezi" nin yansımasının bir sonucu olarak Türk Tarihi ile ilgili eserlerin sahnelenmesinde devletin teşvikleri oldu.
Türk Tarihi ile ilgili Atatürk döneminde ortaya konulan tiyatro eserleri arasında : "Mete", " Akın", "Özyurt",
"Çoban", " Öz Soy", "Sümer Ülkerleri",
" Atilla'nın Düğünü", "Atilla", " Timurhan", "Hakan" gibi oyunlar vardır.
Atatürk döneminde tiyatroya, halkın yüzde seksenini oluşturan köylüyü eğitme gibi bir rol de verildi. Bu çerçevede 19 Şubat 1932'de kurulan Halkevleri'nin dokuz şubesinden birisi "Köycülük" olarak belirlendi. Temsil şubesi, tiyatronun köylere ulaşmasında ve köyü konu alan piyeslerin yazılmasında öncülük yaptı.
Kurumsallaşma yönünde bir diğer önemli adım olarak da Türk Devlet Tiyatrosu'nun kuruluşu gerçekleşecekti. (2)
*
23 Mart Pazartesi günü Milas'ta izlediğim, Muğla Tazelenme Üniversitesi, Menteşe Tiyatro grubunun sergilediği, "Vallaha da Billaha da " adlı komedi oyununu ilgiyle izledik. Yaş ortalaması 72 olan oyuncuların sergilediği bu oyun sonunda oyuncular ve izleyiciler çok mutluydu. Herkes gülmekten kırıldı.Oyuncuları, oyunun yazarı ve yönetmeni Yasemin Duygulu'yu kutluyorum. Tiyatrolar, insanları düşündüren, güldüren, mutlu eden, eğiten ve sosyalleşmesini sağlayan etkinliklerdir. Ekonomik gücü kısıtlı olan insanlara belediyelerin verdiği bu hizmetler çok önemlidir.
Dünya ülkelerini yöneten liderleri de tiyatro oyuncularına benzerler(!).
Kimisi kötü bir karekteri canlandırır ve yaptığı kötülüklerle sahnede ve dünyada savaş rüzgarları estirir; her yer toz duman içindedir, şehirler ve evler yıkılır, insanlar öldürülür. Acı, gözyaşı, baskı ve zulüm yaşanır. Cennet ülkeler cehenneme çevrilir. Tam bir trajedi ve dram yaşanır. Başroldeki kötü karekterli oyuncu dışında herkes bu zulümden nasibini alır.
Bir de iyi karakterli ve bilge devlet adamlarının oynadığı rol sayesinde herkesin mutlu olduğu, huzur ve barış içinde yaşadığı toplumlar vardır.
Atatürk gibi iyi özelliklere sahip, bilge bir devlet adamı yönetiminde Türk halkı, cehaletten aydınlığa, yoksulluktan zenginliğe, kul olmaktan vatandaşlığa, savaştan barışa, huzur ve mutluluğa kavuştu.
Filozof Thomas More'un dediği gibi;
"Bir gün filozoflar kral ya da krallar filozof olursa insanlık o zaman mutluluğa kavuşur."
Kaynak:
(1)-wikipedia.org
(2) -indyturk.com
İndependent Türkçe Prof. Dr. Zehra Aslan- Atatürk Araştırma Merkezi Bilim Kurulu Üyesi
